روزه افزون بر آثار فردي براي روزه دار، آثاري اجتماعي نيز دارد. روزه داري که از همه محرمات مثل ظلم، حرامخواري، عيب جويي و غيبت، دروغگويي، کبر، تجاوز و... پرهيز مي کند، واجبات اجتماعي را نيز به جا مي آورد و از محرمات آن نيز دوري مي جويد. کم ترين مرتبه روزه، آثار اجتماعي آن است که واجب شدن آن براي تساوي بين طبقات اجتماع است.

امام صادق(ع) فرموده است: «إِنَّمَا فَرَضَ اللَّهُ(عَزَّ وَ جَلَّ) الصِّيَامَ لِيَسْتَوِيَ بِهِ الْغَنِيُّ وَ الْفَقِيرُ، وَ ذَلِكَ أَنَّ الْغَنِيَّ لَمْ يَكُنْ لِيَجِدَ مَسَّ الْجُوعِ فَيَرْحَمَ الْفَقِيرَ، لأَنَّ الْغَنِيَّ كُلَّمَا أَرَادَ شَيْئاً قَدَرَ عَلَيْهِ، فَأَرَادَ اللَّهُ(عَزَّ وَ جَلَّ) أَنْ يُسَوِّيَ بَيْنَ خَلْقِهِ وَ أَنْ يُذِيقَ الْغَنِيَّ مَسَّ الْجُوعِ وَ الْأَلَمِ لِيَرِقَّ عَلَى الضَّعِيفِ فَيَرْحَمَ الْجَائِع‏»[1] يعني خداوند به اين سبب روزه را واجب کرد که ثروتمند و فقير در يک سطح قرار گيرند؛ زيرا ثروتمند، گرسنگي را لمس نمي کند تا به فقير رحم کند. ثروتمند هرچه بخواهد به دست مي آورد. پس خداوند خواست که مردم در يک سطح قرار گيرند و ثروتمند، طعم گرسنگي و رنج را بچشد و با ضعيف مهربان شود و به گرسنه رحم کند.

همچنين امام حسن عسکري (ع) نيز در پاسخ به اين پرسش که چرا خداوند روزه را واجب کرد؟ فرمودند:«لِيَجِدَ الْغَنِيُّ مَسَّ الْجُوعِ فَيَمُنَّ عَلَى الْفَقِير»[2] يعني براي اين که ثروتمند گرسنگي را مس کند تا به فقير ببخشد.

از اين احاديث و احاديث ديگري نظير آن، مي توان فهميد که خداوند روزه را واجب کرد تا ثروتمندان طعم تلخ گرسنگي و محروميت را که گفتني نيست، بچشند و آمادگي روحي براي کمک به نيازمندان را پيدا کنند و همة مسلمانان در درد و اندوه يکديگر شريک شوند.

عنصر المعاني چه شيوا گفته است:«بزرگ ترين کار در روزه آن است که چون نان روزه به شب افکني، آن نان را که نصيب روز خود داشتي، به نيازمندان دهي تا فايدة رنج تو پديد آيد.»

در يکي از دعاهاي ماه رمضان توجه زيادي به فقر، محروميت و گرسنگي شده است. اين که از پيامبر اسلام(ع) روايت شد، در آن از سوي يک بنده، هر چه از خدا تقاضا مي شود، مربوط به مشکلات و نابساماني هاي اين دنيا است.

دعايي که بعد از هر نماز در ماه رمضان خوانده مي شود:«اللَّهُمَّ أَدْخِلْ عَلَى أَهْلِ الْقُبُورِ السُّرُورَ، اللَّهُمَّ أَغْنِ كُلَّ فَقِير،ٍ اللَّهُمَّ أَشْبِعْ كُلَّ جَائِعٍ، اللَّهُمَّ اكْسُ كُلَّ عُرْيَانٍ، اللَّهُمَّ اقْضِ دَيْنَ كُلِّ مَدِينٍ، اللَّهُمَّ فَرِّجْ عَنْ كُلِّ مَكْرُوبٍ، اللَّهُمَّ رُدَّ كُلَّ غَرِيبٍ، اللَّهُمَّ فُكَّ كُلَّ أَسِيرٍ، اللَّهُمَّ أَصْلِحْ كُلَّ فَاسِدٍ مِنْ أُمُورِ الْمُسْلِمِينَ، اللَّهُمَّ اشْفِ كُلَّ مَرِيضٍ، اللَّهُمَّ سُدَّ فَقْرَنَا بِغِنَاكَ، اللَّهُمَّ غَيِّرْ سُوءَ حَالِنَا بِحُسْنِ حَالِكَ، اللَّهُمَّ اقْضِ عَنَّا الدَّيْنَ وَ أَغْنِنَا مِنَ الْفَقْرِ، إِنَّكَ عَلى‏ كُلِّ شَيْ‏ءٍ قَدِيرٌ»[3] يعني خدايا بر اهل قبول شادي ببار. خدايا هر فقيري را بي نياز کن. خدايا هر گرسنه اي را سير کن. خدايا هر برهنه اي را بپوشان. خدايا وام هر وامداري را بپرداز. خدايا غم هر غمزده اي را بزداي. خدايا هر غريبي را بازگردان. خدايا هر اسيري را رها کن. خدايا هر فاسدي از کارهاي مسلمين را اصلاح کن. خدايا هر بيماري را درمان کن. خدايا فقر ما را با بي نيازي ات برطرف بفرما. خدايا بدي حال ما را به خوبي حال خودت تغيير ده. خدايا وام ما را بپرداز و فقر ما را بزداي که تو بر هر کاري توانايي.

اين دعا شامل چهارده درخواست و تقاضا از پروردگار است. که به جز درخواست اول، بقية آنها مربوط به مشکلات اجتماعي است. هشت درخواست آن مربوط به مسائل اقتصادي و براي از ميان رفتن فقر و محروميت است.

توصيه به روزه داران براي خواندن اين دعا در ماه رمضان، آن هم بعد از هر فريضة واجب حکمت دارد؛ زيرا مسلمانان که با روزه و تحمل گرسنگي به ياد فقيران و گرسنگان افتاده اند، با خواندن اين دعا بيشتر به اين عمل ترغيب خواهند شد. از سويي اين دعا آموزش ، تلقين و تنبه هم هست، يعني به مسلمانان مي آموزد و تلقين مي کند که به فقر و محروميت بينديشند و براي کمک به فقيران، سير کردن گرسنگان و پوشاندن برهنگان تلاش بيشتري کنند.

منبع: بُعد اجتماعي اسلام، محمد اسفندياري

1ـ من لايحضره الفقيه، ج 2، ص 73.

2ـ همان.

3ـ البلد الأمين، ص 222؛ بحار الانوار، ج 95، ص 120.

هادي الياسي