انجام عبادات هر کدام آثار و برکات معنوي و مادي بر وجود انسان مي گذارند که مي توان روزه را از مهم ترين اين عبادات نام برد. روزه نيز ابعاد گوناگوني دارد که از برجستهترين آنها، بُعد اخلاقي و فلسفه تربيتي است.

از فوائد مهم روزه اين است كه روح انسان را تلطيف، و اراده انسان را قوى و غرائز او را تعديل مى‏كند. روزه‏دار بايد در حال روزه با وجود گرسنگى و تشنگى از غذا و آب و همچنين لذت جنسى چشم بپوشد ودر عمل ثابت كند كه او مى‏تواند نفس سركش را رام معنويت وعبادت كند تا بر هوس ها و شهوات خود مسلط شود.

در حقيقت بزرگ ترين فلسفة روزه همين اثر روحانى و معنوى است، انسانى كه انواع غذاها را در اختيار دارد و هر لحظه تشنه و گرسنه شد به سراغ آن مى‏رود، شبيه درختى است كه در پناه ديوارهاى باغ و كنار نهرها مى‏رويد، اين درختان نازپرورده، بسيار كم مقاومت و كم‏دوام اند، اگر چند روزى آب از پاى آنها قطع شود، پژمرده مى‏شوند و مى‏خشكند.

اما درختى كه از لابلاى صخره‏ها در دل كوه‏ها و بيابان ها بيرون آمده و نوازشگر شاخه‏هايش، طوفان هاى سخت، آفتاب سوزان و سرماى زمستان بوده است؛ با انواع محروميت ها دست به گريبان، با دوام و پراستقامت و سخت‏كوش است.

روزه نيز با روح و جان انسان همين عمل را انجام مى‏دهد و با محدوديت هاى موقت به او مقاومت و قدرت اراده و توان مبارزه با حوادث سخت مى‏بخشد و چون غرائز سركش را كنترل مى‏كند؛ بر قلب انسان نور و صفا مى‏پاشد. [1]

در حديثي از امير مؤمنان، على(ع) مى‏خوانيم كه از پيامبر(ص) پرسيدند: چه كنيم كه شيطان از ما دور شود؟ فرمود:«الصوم يسود وجهه و الصدقة تكسر ظهره و الحب فى اللَّه و المواظبة على العمل الصالح يقطع دابره و الاستغفار يقطع وتينه‏»[2]؛ روزه چهره شيطان را سياه مى‏كند، انفاق در راه خدا پشت او را مى‏شكند و دوست داشتن براي خدا و مواظبت بر عمل صالح دنباله او را قطع مى‏كند و استغفار رگ قلب او را مى‏برد.

وقتي کلام امير بيان، علي(ع) در نهج البلاغه به هنگام بيان فلسفه عبادات به روزه مى‏رسد، چنين مى‏فرمايد:«و الصيام ابتلاء لاخلاص الخلق‏»[3]؛ خداوند روزه را از اين جهت تشريع فرموده كه روح اخلاص در مردم پرورش يابد .

همچنين رسول گرامي اسلام (ص) مي فرمايد:«ان للجنة بابا يدعى الريان لا يدخل فيها الا الصائمون‏»[4]؛ بهشت درى دارد به نام «ريان» (سيراب شده) كه تنها روزه‏داران از آن وارد مى‏شوند.

مرحوم صدوق در کتاب شريف«معانى الاخبار» در شرح اين حديث مى‏نويسد:« انتخاب اين نام براى اين در بهشت، به سبب آن است كه بيشترين زحمت روزه دار از ناحيه عطش است، هنگامى كه روزه‏داران از اين در وارد مى‏شوند، چنان سيراب مى‏ شوند كه بعد از آن هرگز تشنه نخواهند شد.»[5‍]

به يقين سخن از زواياي آشکار و پنهان روزه و همچنين آثار و برکات آن امري بسيار مشکل است و نوشتاري وسيع را مي طلبد تا چکيده اي از آثار و برکات بيان شده از سخنان پيشوايان را در آن به معرض نمايش گذاشت.

در شب معراج و شب وصال پيامبر اسلام (ص) با معبود و محبوب خويش، پروردگار مهربان در مقام بيان آثار روزه و نتايج آن به فرستاده اش اين چنين فرمو:«اي احمد! نتيجه و حاصل روزه، کم خوردن و ثمره کم گفتن، حکمت است؛ زيرا که حکمت ، معرفت را در پي خواهد داشت و معرفت يقين را و چون بنده به يقين رسيد، برايش فرقي ندارد که چگونه شب را به صبح برساند. در سختي بوده و يا در آسايش، و همانا اين مقام رضا است. آن کس که در تحصيل رضايت من بکوشد، سه خصلت و ويژگي مهم را ارزاني اش مي کنم: اول؛ شکري که با هيچ جهلي آميخته نباشد، دوم؛ ذکري که فراموشي در آن راه نيابد و سوم؛ محبتي که هرگز علاقه غير من را بر محبت من نگزيند. و چون بنده ام مرا دوست داشت من هم او را دوست مي دارم، درميان بندگانم، محبوبش مي کنم؛ ديده قلبش را به جلالت و عظمتم مي گشايم... و در ظلمت شب و روشناي روز با او مناجات مي کنم.»‌‌‌‌[6]

وبه گفته ابو سعيد ابوالخير:

آن کس که تو را شناخت جان را چه کند

فـرزنـد و عيــال و خــانمـان را چه کند

ديــوانـه کـني هـر دو جـهانـش بخشي

ديــوانـه تــو هـر دو جـهـان را چه کند

به نقل از خبرگزاری رسا ؛ هادي الياسي

1ـ تفسير نمونه، ج 1، ص 629.

2ـ النوادر، ص 19

3ـ نهج البلاغه، کلمات قصار ، 252.

4ـ معاني الاخبار، ص 409.

5ـ همان.

6ـ ارشاد القلوب، ج 1، ص 204.