امروز، 15 شوال سال‌روز وفات سيدالكريم، حضرت ابوالقاسم، عبدالعظيم الحسنی(ع) است. اين محدث نامدار شيعه، در سال 173 هجری. قمری در مدينه به جهان خاكی پای نهاد اما هرگز خود را در بند جهان خاكی ننهاد. وی 79 سال زيست و در اين نزديك به هشت دهه عمر با بركت، امامت چهار امام معصوم؛ امام موسی كاظم، امام رضا، امام جواد و امام هادی(ع) را درك كرده و از سه امام اخير(عليهم اسلام) احاديث فراوانی روايت كرده است.

حضرت عبدالعظيم الحسنی(ع) از نوادگان امام حسن(ع) است كه با چهار واسطه به ايشان می‌رسد و به همين دليل وی را «حسنی» ناميده‌اند. وی از دانشمندان شيعه و از راويان حديث ائمه معصومين عليهم السّلام و از چهره‌های برجسته، محبوب و مورد اعتماد نزد اهل‌بيت(ع) و پيروان آنان بود و در مسايل دين آگاه و به معارف مذهبی و احكام قرآن، شناخت و معرفتی وافر داشت و ستايش‌های ائمه از ايشان تاييد چنين مدعايی است.

حضرت عبدالعظيم(ع) در راه ری

زمينه‌های مهاجرت حضرت عبدالعظيم(ع) از مدينه به ری و سكونت در غربت و تحمل شدايد را بايد در اوضاع سياسی و اجتماعی آن عصر جستجو كرد؛ خلفای عبّاسی به ويژه متوكّل نسبت به ائمه(ع) و پيروان آنان بسيار بد رفتار بودند و حضرت عبدالعظيم(ع) نيز از اين قاعده مستثنی نبود. درچينن شرايطی ملاقات حضرت عبدالعظيم(ع) با امام هادی(ع) بهانه لازم را به متوكل كه به دنبال چنين بهانه‌هايی بود داد. وقتی خبر اين ديدار به متوكل رسيد، دستور تعقيب و دستگيری وی صادر گشت، او نيز برای مصون ماندن از خطر، خود را از چشم مأموران پنهان می‌كرد تا سرانجام به ری رسيد و آنجا را برای سكونت انتخاب كرد. به نقلی وی به قصد زيارت مرقد امام‎رضا(ع) و به قولی به دستور امام هادی، خانواده خود را در مدينه گذاشت و از سامرا وارد ری شد و در محله ساريانان و كوی موالی، محل برخورد سه محله ويژه حنفيان، شافعيان و شيعيان در خانه يكی از شيعيان جای گرفت.(دائرة المعارف بزرگ اسلامی)

مسافر ری در كسوت فردی ناشناس

حضرت عبدالعظيم(ع) به صورت يك مسافر ناشناس، وارد ری شد و به منزل يكی از شيعيان رفت،مدّتی به همين صورت گذشت. او در زيرزمين آن خانه به سر می‌برد و كمتر خارج می‌شد، به طور طبيعی در ابتدای امر تعداد كمی از شيعيان او را می‌شناختند اما پس از مدّتی، افراد بيشتری حضرت عبدالعظيم عليه السّلام را شناختند و خانه‌اش محلّ رفت و آمد شيعيان شد. حضرت عبدالعظيم عليه السّلام ميان شيعيان شهرری بسيار ارجمند بود و پاسخگويی به مسايل شرعی و حلّ مشكلات مذهبی آنان را برعهده داشت و پس از مدتی محور تجمّع شيعيان و تمركز هواداران اهل‌بيت(ع) شد. به نقل روايتی كه در «مسند عبدالعظيم حسنی» آمده، وی از طرف امام هادی(ع) نيابت و وكالت داشته و در شهر ری، سرپرست شيعيان بوده است.

استادان، شاگردان و آثار حضرت عبدالعظيم(ع)

ابوالقاسم عبدالعظيم(ع) در طول عمر با بركتش از محضر بزرگانی به عنوان استاد بهره‌مند شد كه از جمله آنانند؛ شيخ ابراهيم بن ابی محمود خراسانی، شيخ بكاربن حروم كمونه‌ای، عبدالله فاقه (پدر بزرگوارش) همچنين شيخ ابوجعفر برقی، شيخ ابوتراب بن موسی رويانی مازندرانی و سيد عبيدالله بن حسين علوی از جمله شاگردان آن حضرت به شمار می‌روند. ايشان همچنين دارای كتب و تأليفاتی نيز بوده كه از مهم‌ترين آن‌ها، كتاب «روز و شب» و «خطب اميرالمومنين (ع‌)» را می‌توان نام برد. عده‌ای از بزرگان شيعه و مشايخ حديث و روايت از وی اخذ حديث كرده‌اند.نمونه‌ای از اخبار و روايات حضرت عبدالعظيم(ع) به اين شكل است، فرمودند: «مؤمن كسی است كه هرگاه نيكی كند از عمل خود خوشوقت شود و هرگاه از او عمل بدی سر زد استغفار و بازگشت كند، مسلمان كسی است كه مسلمين از دست و زبان او در آسايش به سر برند از ما نيست آن كسی كه همسايگان از شرور و فساد آن در امان نباشند.» (عيون الاخبار / باب ما جاء عن الرضا(ع) من الاخبار المجموعه الحديث) حضرت عبدالعظيم الحسنی از حضرت امام جواد(ع) از پدرش و او از جدش روايت كرده كه فرمود: «از حضرت امام صادق(ع) شنيدم می‌فرمود: سرپيچی از فرمان و دستورات و پدر و مادر از گناهان بزرگ است؛ زيرا خداوند «عاق» را ستمگر بدبخت معرفی فرموده و او را به سخت‌ترين عذاب و شكنجه وعده داده است. (علل الشرايع / الباب 229 / الحديث 2) برای دستيابی به مجموعه احاديث نقل شده توسط حضرت عبدالعظيم می‌توان به مسند حضرت عبدالعظيم نوشته آقای عزيزالله عطاردی مراجعه كرد.

جايگاه حضرت عبدالعظيم(ع)

از يكی از اهالی ری كه به ديدن امام هادی(ع) رفته بود، نقل شده است كه روزی به ديدن ايشان رفتم. ايشان فرمودند: از كجا می‌آيی؟ عرض كردم از زيارت قبر حسين پسر علی در كربلا بر می‌گردم. ايشان فرمودند بدان كه همانا اگر قبر عبدالعظيم كه پيش خودتان است زيارت كرده بودی، همانا مانند اين بود كه حسين پسر علی را زيارت كرده‌ای.(ويكيپديا) وجود 33 روايت در كتب اربعه و صدها روايت در ساير كتب، نشان از تلاش‌های بی‌پايان فقهی و كلامی حضرت عبدالعظيم دارد. از سوی ديگر عبدالعظيم را بايد در واقع نخستين نگارنده و يا به سخن دقيق‌تر اولين گردآورنده باورنامه‌های شيعی دانست. پس از اين به روايتی كه شيخ صدوق(ره) در «التوحيد» به‌دست داده است اشارت خواهيم كرد و در آن نحوه عرضه عقايد از سوی عبدالعظيم و تأييد شدن آن از سوی امام(ع) را به نظاره خواهيم نشست.( نخستين نگارنده باورنامه‌های شيعی»، نوشته سهند صادقی‌بهمنی) از اخبار منقوله به طور وضوح استفاده می‌شود كه وی مورد مهر و علاقه و محل اطمينان و اعتماد ائمه اطهار(ع) بوده است. برای نمونه صاحب‌بن عباد در رساله خود بيان كرده: «ابوحامد رازی گويد: خدمت حضرت هادی(ع) رسيدم و از آن جناب مسائلی پرسيدم، هنگامی كه اراده كردم از محضر مقد‌سش بيرون شوم فرمود: هرگاه مشكلاتی برايت پيش آمد كرد آن‌ها را از عبدالعظيم حسنی بپرس و سلام مرا هم به او برسان.» در «امالی» شيخ صدوق ضمن حديث «عرض دين» آمده وقتی كه حضرت عبدالعظيم خدمت امام هادی(ع) مشرف شد و عقائد خود را اظهار كرد امام فرمود: «تو از دوستان حقيقی ما هستی.» اين حديث ما را كفايت می‌كند تا به فضايل و مقامات حضرت عبدالعظيم پی ببريم؛ چرا كه شيعه و محب واقعی اهل‌ بيت(ع) بودن مقامی است كه هركس به آن نائل نمی‌شود. عبدالعظيم در مجموع از 3 شيوه برای انتقال بر جای‌گذاری ميراث دينی اهل‌ بيت(ع) استفاده كرده است؛ نخست آن‌كه او از طريق عضويت در سازمان وكلای امام هادی(ع) سبب انتشار احاديث فقهی، اخلاقی و نيز كلامی ايشان می‌شد، هرچند عضويت او در اين سازمان مخفی بود دوم آن‌كه اگر به تقريبا اندكی بيش از 33 روايت منقوله او در كتب اربعه؛ يعنی، الكافی، التهذيب،‌ الاستبصار و من لايحضر ‌كه توسط محقق برجسته معاصر، حضرت آيت‌الله خوئی در معجم گران‌سنگ رجالی؛ يعنی «معجم رجال الحديث» فراهم آمده، توجه كنيم، درخواهيم يافت كه او معمولا در ميانه سند روايات قرار دارد، در اصطلاح نه راوی سامع است و نه راوی نهايی، بلكه راوی ناقل است و اين از اهميت زائدالوصف او حكايت دارد؛ سومين روش كه در واقع جالب‌ترين و شايد بتوان آن را ابتكار خود وی به شمار آورد، شيوه عرضه احاديث و عقايد به ائمه اطهار(ع) و گرفتن تثبيت از ايشان است.

حضرت عبدالعظيم(ع) در سفر آخرت

مسافر ری در همان‌جا بيمار شد و چندی بعد به ديار باقی سفر كرد. تاريخ دقيق درگذشت او معلوم نيست عبدالعظيم(ع) در همان شهر بيمار شد و چندی بعد درگذشت. تاريخ دقيق درگذشت او معلوم نيست. اما چون امام‎هادی(ع) ميان سال‌های 250-254 قمری در سامرا بود و از همان جا عبدالعظيم را به ری فرستاد، نيز چون عبدالعظيم پس از امام‎هادی درگذشت، تاريخ فوت او می‎بايست پس از 254هجری قمری باشد.(دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی) البته نقل‌های ديگری هم وجود دارد كه وی در پانزدهم شوال سال 252 هجری قمری وفات يافته است. (سايت كتاب اول) در كيفيت مكان و چگونگی دفن وی آورده‌اند: چندی پيش از مرگ حضرت عبدالعظيم(ع)، مردی به نام عبدالجباربن عبدالوهاب رازی، كه به گفته قزوينی رازی می‎توان دريافت كه مذهب تسنن داشته است در خوابی ديده بود كه باغ خود را برای دفن عبدالعظيم و شيعيان ديگر وقف كرد. پس از درگذشت عبدالعظيم(ع)، جنازه او را در آن باغ نزديك درخت سيبی به خاك سپردند به همين سبب آرامگاه عبدالعظيم به مشهدالشجره معروف گشت. (دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی)

تكامل ساختمان آستان

باغی كه پيكر حضرت عبدالعظيم(ع) را در آن به خاك سپردند، در دروازه باطان يا باب طاق يا ماطاق، بيرون از باروی ری عهد اسلامی واقع بود و اين وضع تا حدود يك سده پيش دوام داشت. از روزگار سلجوقيان تا صفويان آگاهی درست و چندانی در باب تعمير يا توسعه و احداث بناهای تازه در اين آستان در دست نيست ولی آشكار است كه اين بقعه در طی روزگار مورد توجه اميران و سلاطين ايران، خاصه حاكمان شيعی مذهب بوده است. آستان حضرت عبدالعظيم(ع) در روزگار صفويان كه نسب خويش را به امامزاده حمزه فرزند امام‎موسی كاظم می‎رساندند، بسيار مورد توجه واقع شد و آثار و ابنيه‎ای در اطراف حرم بنياد گرديد، و اهميت اين بقعه همواره فزونی يافت تا در روزگار قاجار كه به سبب نزديكی شهر ری به پايتخت، سخت مورد توجه واقع شد. بيشتر بناهای وابسته به حرم عبدالعظيم و امامزاده حمزه(عليهم‌السلام) در همين روزگار ساخته يا تكميل و تزئين گشت. در نيم سده اخير نيز آستان حضرت عبدالعظيم، مانند ديگر بقاع متبركه و معروف ايران، رو به توسعه نهاد و بر اهميت تاريخی آن بسی افزوده گشت و متوليان وقت به توسعه و تكميل و تزيين هرچه بيشتر آستان و تعميرات بنيادی بخش‌های كهن و پرارزش آن چون ضريح و صندوق همت گماشتند.

صندوق مزار

يكی از نفيس‎ترين آثار تاريخی آستان عبدالعظيم، صندوق چوبی روی مزار است كه در 4 سوی آن، زيارت‎نامه و آيات قرآنی به خط نسخ و ثلث برجسته، توسط يحيی‎بن محمد اصفهانی حكاكی شده است و تاريخ 725ق/1325م بر روی آن قابل خواندن است. اين صندوق به تصريح كتيبه روی آن، به دستور خواجه نجم‎الدين محمد، مقارن روزگار ابوسعيد ايلخان مغول ساخته شده است. به تصريح كتيبه مذكور، بنای مرقد نيز از ايشان است. اما خواجه‎نجم‎الدين می‌بايست مرقد را تعمير كرده باشد، زيرا چنان كه اشاره شد، تجديد بنای اصلی حرم در روزگار سلجوقيان و به فرمان مجدالملك انجام يافت. صندوق ياد شده كه در اثر مرور زمان فرسوده شده بود، در 1329ش توسط حاج‎محمد صنيع خاتم، هنرمند مشهور عصر، به گونه زيبايی مرمت شد و اكنون به طول 58/2 و پهنای يك و ارتفاع 20/1 متر پا بر جای است.

موقوفات

همگام با افزايش اهميت و توسعه آستان حضرت عبدالعظيم(ع)، از ديرباز كسانی مزارع و املاك و رقبات و اشيائی، غالباً با تعيين مورد مصرف آنها، وقف آستانه كرده‎اند و فرمان‌هايی نيز از سوی حاكمان وقف درباره موقوفات صادر شده كه هم‎اكنون پاره‎ای از آنها در دست است. كهن‎ترين خبری كه درباره اوقاف آستانه ديده شد، روايت قزوينی رازی است كه می‎گويد: مجدالملك براوستانی اوقافی برای حضرت عبدالعظيم مقرر داشته است. كهن‎ترين فرمان دولتی در اين باره، فرمان مورخ 960 قمری شاه‎طهماسب است كه صورت موقوفات غيرمنقول آستان با مشخصات كامل در آن ذكر شده است. براساس اين فرمان، 16 رقبه مزرعه و باغچه در ری و شميران و شهريار، از جمله املاك وقفی آستانه بوده كه امروزه 5 رقبه از آن باقی و در تصرف آستانه است و بقيه در طی روزگار به علت نابسامانی‌های سياسی، توسط كسانی تصرف شده است.

مدفونان نيك‌نام و بدنام در اطراف آستان

برخی از مشاهير بدنام و خوشنام (بزرگان علمی و دينی) ايران در جوار ضريح و رواق‌های اطراف حرم حضرت عبدالعظيم(ع) به خاك سپرده شده‌اند. از جمله: ناصرالدين شاه قاجار، آيت‌الله سيد ابوالقاسم كاشانی (همچنين همسر و پسر وی)، علامه محمد قزوينی، عباس اقبال آشتيانی، ملا علی كنی، شيخ محمد خيابانی، ستار خان، حجت‌الاسلام محمدتقی فلسفی واعظ شهير معاصر. همچنين در دوره پهلوی، آرامگاهی در جوار اين آستان برای رضا شاه پهلوی(ديكتاتور ايران) تدارك ديده شد كه به تدريج بسياری از وابستگان اين خاندان از جمله؛ عليرضا پهلوی، سليمان بهبودی، سپهبد فضل‌الله زاهدی، ارتشبد محمد خاتم، حسنعلی منصور در آنجا به خاك سپرده شدند كه اين مقابر پس از انقلاب اسلامی به همراه مقابر 50 تن از وابستگان رژيم گذشته تخريب شد. در سال‌های اوّليه پس از پيروزی انقلاب اسلامی، كوشش در تقويت جايگاه معنوی آستان مقدّس قوّت گرفت. بر همين اساس در سال 1369 مقام معظّم رهبری، طی حكمی، محمّدی ری شهری را به تولیّت آستان مقدّس حضرت عبدالعظيم و بقاع متبرّكه امامزاده حمزه عليه السّلام و امامزاده طاهر عليه السّلام منصوب نمودند. از آن زمان تاكنون كارهايی چون ايجاد تشكيلات اداری نوين، كارهای قانونی، حقوقی و اجرائی برای مجموعه از جمله ثبت رسمی اساسنامه، تهيه «طرح جامع مذهبی و ملّی توسعه آستان مقدّس حضرت عبدالعظيم عليه‌السّلام» و ... صورت گرفته است و طرح توسعه فيزيكی آستان نيز از سال ۱۳۷۱ در قالب ۲۰ پروژه رفاهی، فرهنگی و مذهبی به اجرا در آمد. هم اكنون «آستان مقدّس حضرت عبدالعظيم» به عنوان يك نهاد مستقل زير نظر مقام معّظم رهبری با حدود 700 كارمند در حوزه های اداری و مالی، حقوقی و موقوفات، عمرانی، اقتصادی، فرهنگی، روابط عمومی و بين‌الملل، مشغول فعالیّت و ارائه خدمات به زائرين است.

منبع ايكنا ؛به قلم علی فرج‌زاده

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

منابع ديگر :

تبيان

آستان حضرت عبدالعظيم(ع)

سايت كتابخانه طهور

ويكيپديا

دائرةالمعارف اسلامی