شرح علی بن زید بیهقی که به نام معارج نهج البلاغه مشهور است ، نخستین شرح از شروح فراوان نهج البلاغه است که نسخه کامل آن موجود و به عصر ما رسیده است . دراین شرح از اشعار و امثال بسیار استفاده شده است که تسلط شارح بر بلاغت و صناعت ادبی را نشان می دهد . از دیگر امتیازاتش ، بیان جملاتی از شرح الویری است که شرح مشکلات نهج البلاغه از طریق علم کلام بوده و متاسفانه نسخه ای از آن در دست نیست . تنها نسخه خطی معارج در مدرسه فاضلیه مشهد موجود بوده که به کتابخانه آستان قدس رضوی منتقل شده است .طبق این نسخه ، مولف ،کتاب را در سال 552 هجری قمری به پایان رسانده است .
این کتاب به همت استاد اسعد طیب تحقیق و تصحیح شد و در جریان برگزاری چهارمین دوره کتاب سال ولایت به عنوان اثر برگزیده معرفی شد . آن چه در تصحیح و تحقیق جدید انجام شده است شامل قرائت دقیق نسخه خطی و کشف رموز آن ، مقابله نسخه خطی با تحقیق استاد دانش پژوه ، مقابله با کتاب حدائق الحقایق کیدری ، تخریج مطالب لازم ، شرح الفاظ غریب و مشکل ، ضبط نص دقیق با استفاده از نسخه خطی حدائق الحقائق و تخریج مطالب .
در مقدمه تحقیقی کتاب ، شرح مفصلی از علی بن زید بیهقی آمده است که د رخور توجه می باشد. در این کتاب برگزیده هایی از 192خطبه و کلام امیر المومنین و 77نامه و مکتوب آن بزرگوار و 462 حکمت ، شرح شده است . فهارس فنی کتاب شامل آیات قران ، احادیث شریفه ، امثال ، اشعار ، اسماءمعصومین ، اسامی اشخاص ، اقوام ، اماکن و کتب و 183 منبع و ماخذ تحقیقی معتبر کتاب در پایان امده است .
درباره مولف اثر باید گفت که ظهیر الدین ابوالحسن علی (493 تا 565 ق) فرزند زید معروف به ابن فندق و فرید خراسان ، از دانشمندان و مولفان شیعی قرن ششم هجری است که نسبش به خزیمه بن ثابت صحابی پیامبر می رسد. وی در اوایل عمر به فراگرفتن علوم گوناگون نزد اساتید بزرگ پرداخت و د رفنون ادب و حدیث و فقه و کلام و ریا ضیات و حکمت استادی یافت . او از مشایخ ابن شهر آشوب بوده و نخستین کسی است که نهج البلاغه را شرح کرده است . یاقوت در معجم الادباء 74 کتاب از تالیفات او را به نام بر می شمرد ، اما از این مصنفات جز خبر ا ندکی به دست نمانده است . آثار باقی مانده بیهقی عبارتند از : تاریخ بیهقی به فارسی ، تمه صون الحکمه ، جوامع احکام نجوم در سه جلد، معارج نهج البلاغه و لباب الانساب .
معروفترین آثار بیهقی که هنوز از آن نسخه ای به دست نیامده عبارتند از : مشارب التجارب و غوارب الغرایب که ذیلی بر تاریخ بیهقی است ، غرر الامثال و درر الاقوال .
درباره مصحح این اثر نیز باید اضافه کرد که استاد اسعد طیب به سال 1319 در عراق و د رخانواده ای مذهبی به دنیا آمد. پس از تحصیلات معمول به تدریس ادبیات عرب مشغول شد . در کنار تدریس به تحصیل علوم حوزوی نیز همت گمارد و تا مرحله خارج را طی کرد .به سبب ممارست طولانی استاد اسعد طیب در ادبیات عرب به هنگام مهاجرت به ایران در موسسه ال البیت لاحیاء التراث مشعول به کار شد . از جمله آثاری که استاد در تصحیح آنها مشارکت داشته است عبارتند از : مختلف الشیعه للعالمه الحلی ، مولفات الشهید الثانی ، مولفات العالمه البلاغی و همچنین ترتیب و تصحیح کتابهای العین واقرب الموارد و معارج نهج البلاغه وتدوین مقالات متعدد در مجلات معتبر از قبیل تراثنا .
در زیر متن گفتگو با استاد اسعد طیب را می خوانید :
• ضمن معرفی اثر ، راجع به ویژ گیها و خصوصیات آن نیز مطالبی بیان بفرمایید.
- معارج نهج البلاغه کتابی است در شرح نهج البلاغه به شیوه قوله که در منابع کهن ما معروف و شناخته شده است . این روش شیوه ای گزینشی است و شارح ، کلمات و یا قسمت هایی را که فکر می کند نیاز به توضیح دارد انتخاب و را جع به آن شرح می دهد. این کتاب نخستین شرحی است که بر نهج البلاغه نوشته شده است ، البته پیش از آن شرح وبری بوده که اکنون اثری از آن باقی نمانده است . این کتاب بیش از 70 فقره ا زشرح وبری را در بر دارد ، همچنین چندین فقره از نهج البلاغه روایت شده از ابوالاغر را در خود جای داده است . مولف در این کتاب انثال و اشعار بسیاری را ذکر کرده به طوری که اشعاری که به عنوان شاهد مثال آورده شده به بیش از پانصد بیت می رسد . مولف بخش عمده ای ا ز روایت سلامی را نقل می کند که با متن فعلی نهج البلاغه تفاوت دارد و آن را می توان در صفحه 269 ملاحطه کرد . بخش عمده این شرح ادبی است که در لابلای آن بخشهایی از منطق و علم و طب و تاریخ و فلک نیز آمده است .
* انگیزه شما از پرداختن به این شرح چه بود ؟
- علت تصمیم من برا یاحیای کتاب معارج نهج البلاغه ، برخاسته از همان انگیزه ای است که برای احیای تمام میراث کهن ما وجود دارد. این مواریث در کتابخانه ها خاک می خورند یا بدون تحقیق وتنقیح و بدون رعایت روشمندی علمی احیای میراث قدیم به چاپ می رسند. علاوه بر آن این کتاب امتیازات زیادی دارد که باعث می شود پژوهشگر با آرامش خاطر روی ان کار کند .
* را جع به سابقه پرداختن به این موضوع هم اگر مطلبی هست بفرمایید.
- اعراب و ایرانی ها به مساله احیای منابع کهن اسلامی اهتمام داشته اند . این منابع برای هر دو امت مهم بوده است و تاریخ و علوم دینی انها را باید در این منابع جستجو کرد . در میان اعراب محققان بزرگی وجود داشته اند که از جمله آنها ن استاد احمد محمد شاکر، محمود محمد شاکر و عبدالسلام محمد هارون و بسیاری دیگر که دراین زمینه تلاشهای ارزشمندی به عمل آورده اند .همچنین وزارتخانه های اطلاع رسانی کشورهای عربی نیز تلاشهای ارجمندی در این خصوص به کار برده اند. در میان ایرانی ها نیز محققان بزرگی مانند محدث ارموی و جود داشته است . در زمینه نهج البلاغه نخستین چاپ مرغوب ، چاپ شیخ محمد عبده است و نخستین شرح بزرگ و فراگیر ، شرح ابن ابی الحدید است که توسط محمد ابوالفضل ابراهیم تحقیق شده است . همچنین نباید کتاب ارزشمند مصادر نهج البلاغه تالیف سید عبدالزهرا حسینی خطیب را از نظر دور داشت ، شیخ عزیز اله عطاردی در ایران کار تحقیق بر روی شروح نهج البلاغه را انجام داده است . در اینجا باید از بنیاد نهج البلاغه به ریاست حجت الاسلام و المسلمین سید جمال الدین دین پرور یاد کنیم که امید می رود این بنیاد خلا ناشی از عدم انتشار شروح نهج البلاغه را به روش علمی و متقن را پر کند.
* این کتاب چند فصل دارد و چه موضوعاتی را در بر می گیرد؟
- مزیت این کار ، تصحیح خوب و استخراج کامل آیات و احادیث و کتب و امثال و اشعار و اقولا است . مزیت دیگر این کار نگارش مقدمه مفصل در باره مولف کتاب یعنی بیهقی و ثبت اطلاعات صحیح درباره القاب ،مذهب و تالیفات اوست . خوشبختانه بیهقی شخصیت معروفی است و بسیاری از مورخان ، زندگینامه و شرح حال او را آورده اند و کتابهایی که ا ز او به چاپ رسیده است محقق را برای نگارش شرح حال وی یاری می کند و نقاط مبهم زندگی وی را روشن می سازد. امتیاز دیگر ، داشتن فهرست های تفصیلی است . من قصد داشتم فهرست های دیگری هم به آنها اضافه کنم اما کمبود وقت مانع از این کار شد . البته من در پی آن نیستم کار خود را با کار دیگران مقایسه کنم چون کار هر محققی محترم است و اگر نقدی هم وجود داشته باشد باید نقدی سالم باشد و به بهتر شدن کتاب کمک کند. من در اواخرمقدمه معارج نهج البلاغه ص 83 چنین نوشته ام :« من ادعای مال نمی کنم که آنچه انجام داده ام صرفا تلاش تازه ای بوده است که به تلاشهای گذشته یعنی تلاشهای استاد دانش پژوه اضافه شده است تا حاصل این تلاشها قرائت بهتری از این کتاب منحصر بفرد باشد و شاید تلاش سومی لازم باشد تا نگاهی موشکافانه به این کتاب بیفکند و ان تلاش ناقدان محترم است و خداوند رحمت ارد بر ان کسی که عیب هایم را به من هدیه کند به ویژه ان که کار در زمینه احیای میراث کهن نیاز به تلاش های جمعی دارد و یک پژوهشگر به تنهایی نمی تواند از عهده آن بر آید.»روشن است که تعمق در زبان کتاب کمک شایانی به کار تحقیق در ان می کند . گتا بعربی نیاز بع تعمق در زبان عربی دارد و کتاب فارسی هم نیازمند تعمق در زبان فارسی است . لازمه تحقیق در مواریث کهن داتشن جامعیت و اگاهی از انهاست اما این کار در ورد همه علوم امکان پذیر نیست و باید در مورد هر علمی به طور جداگانه صورت گیرد .

منابع: بنياد نهج البلاغه ؛ شماره 17675 روزنامه کیهان