كيدر نام يكى از آباديهاى منطقه بيهق سبزوار است. يكى از آباديهاى منطقه سرولايت نيشابور را نيز بدين نام خوانده اند.
نام كامل كيدرى محمد بن حسين بن حسن بيهقى نيشابورى است و لقب قطب الدين تاج الاسلام را نيز بر او نهاده اند.
او از مشايخ علم و حديث و خود مردى محدّث، اديب، متكلّم و شاعر بود. وى از عالمان امامى قرن ششم و به تصريح قمى در «الكنى والالقاب» ج4، ص64، از معاصران قطب راوندى و شاگرد ابن حمزه طوسى است.
او علاوه بر شاگردى در محضر عبدالله بن حمزة بن عبدالله طوسى ، از محضر عالمانى چون محمد بن سعيد بن هبةالله راوندى و ابوالرضا فضل حسينى راوندى نيز بهره جسته است.
براى علامه كيدرى آثار علمى زير را برشمرده اند:
1 ـ انوار العقول فى اشعار وصى ّ الرسول صلّى الله عليه وآله
2 ـ الحديقة الانيقه كه در بردارنده اشعار منسوب به على عليه السّلام در حكمت و موعظه است.
3 ـ بصائر الانس بحظائر القدس
4 ـ الاصباح كه كتابى فقهى است و در «المختلف» از آن نقل شده است.
5 ـ كفاية البرايا فى معرفة الأنبياء عليهم السّلام.
6 ـ مباهج المهج فى مناهج الحجج
7 ـ لب اللباب كه در پاره اى از مسائل كلامى است و در «حدائق الحقائق» از آن ياد مى كند.
8 ـ البراهين الجليه فى ابطال الذوات الازليه
9 ـ الدرر فى دقائق علم النحو كه از اين كتاب نيز در «حدائق الحقائق» نام برده است.
10 ـ شريعة الشريعه كه تلخيصى از كتاب «المهذب» است.
11 ـ حدائق الحقائق فى شرح نهج البلاغه كه شرحى فشرده بر كتاب گرانسنگ نهج البلاغه است. اينك به معرفى آن مى پردازيم:
حدائق الحقائق
اين كتاب شرحى فشرده بر نهج البلاغه است كه مؤلف آن را در اواخر ماه مبارك شعبان سال (576 ق) به پايان برده و نام «حدائق الحقائق فى فسر دقائق افصح الخلائق» را بر آن نهاده است.
مؤلف درباره انگيزه و چگونگى شروع اين شرح در مقدمه خود چنين مى آورد: «يكى از بزرگان به من پيشنهاد كرد كتاب نهج البلاغه را شرح گويم و در آن از دو كتاب «معارج» و «منهاج» بهره جويم و مرواريد پنهان اين دو كتاب را آشكار سازم، همه آنچه را در اين دو كتاب سودمند مى بينم فراروى گذارم و البته بر نگاشته صاحبان آن دو كتاب تتمه و تكمله اى بپردازم و آنچه را بر ايشان پنهان مانده است روشن كنم.
در اين شرح نوادرى درباره لغت و امثال، دقايق نحو و علم بلاغت، شمه اى از تاريخ و وقايع، گفته هاى ناگشوده اى از متكلّمان نخستين و پسين، اندكى از اصول فقه، اخبار، آداب شريعت، علم اخلاق و مقامات اوليا، و قدرى از طب و هيئت و حساب را گنجانده ام، به گونه اى كه همه آنچه را در «معارج» آمده است در برمى گيرد، البته نه بر وجه تقليد، بلكه بر آن شيوه كه يقين مى طلبيده است».
مؤلف پس از اين مقدمه كوتاه به سان ديگر شارحان و شايد هم تا اندازه اى تحت تأثير راوندى به مباحثى درباره بلاغت پرداخته است. او دليل پرداختن به اين مسائل را اين گونه معرفى مى كند كه: «چون كتاب نهج البلاغه سرآمد بلاغت بليغان و فصاحت سخنوران است بر ما لازم است در آغاز كتاب سخنى كوتاه درباره انواع و اقسام و همچنين احكام بلاغت به ميان آوريم.»
مؤلف بدين سان به طرح مباحثى درباره بلاغت و فنون بلاغى و همچنين آرايه هاى معنوى و لفظى روى مى آورد، پس از آن متن خطبه سيد رضى را نقل مى كند، آنگاه به شرح اين مقدمه مى پردازد و سپس شرح متن نهج البلاغه را مى آغازد.
شيوه كيدرى در شرح خود چنين است:
1 ـ نخست متن كامل هر خطبه، نامه يا حكمت را مى آورد.
2 ـ پس از آن به شرح بندبند جمله ها و عبارتهاى متن مى پردازد.
3 ـ وى بيان معناى جمله و تبيين معانى مفردات را به هم درمى آميزد و برخلاف برخى از ديگر شارحان آنها را از همديگر جدا نمى سازد.
4 ـ در شرح اغلب بندها، متن نظر راوندى و نيز بيهقى را مى آورد و پس از آن به بيان ديدگاه خود مى پردازد.
5 ـ كيدرى با رمز «ج» به «منهاج البراعه» قطب راوندى و با رمز «ع» به «معارج بيهقى » و نيز با رمز «ش» به ديدگاه خود اشاره مى كند و البته گاه نيز ديدگاه خود را بدون آوردن اين حرف رمز بيان مى كند.
6 ـ مؤلف گاه يك يا چند خطبه يا حكمت و يا نامه را پشت سر هم مى آورد و پس از آن به بيان معانى مفردات آنها مى پردازد.
7 ـ مؤلف در خلال شرح خود گاه به آيات قرآن، گاه به حديث نبوى و گاه نيز به شعر عرب استشهاد يا استناد مى كند.
8 ـ شارح در كتاب خود از شرح احمد بن محمد وبرى خوارزمى نيز بهره جسته و از اين كتاب هم نقل كرده است.
بدين سان در حقيقت مى توان كتاب «حدائق الحقائق» را تكمله و جمع بندى ميان سه شرح وبرى ، راوندى ، و بيهقى دانست.
چاپ كتاب
اين كتاب تا ساليان اخير تنها در قالب نسخه هايى خطى محدودى بود و در سال (1375 ش) با همكارى مؤسسه نهج البلاغه و نشر عطارد و به همّت آقاى عزيزالله عطاردى تصحيح و تحقيق شد، و در دو جلد به چاپ رسيده است.
اين چاپ بر پايه سه نسخه خطى ؛ نسخه دانشگاه تهران مكتوب به سال (645 ق)، نسخه كتابخانه آيةالله مرعشى نجفى ، و نسخه كتابخانه شخصى آقاى سيد محمد على روضاتى اصفهانى مكتوب به سال (1049 ق) انجام گرفته و محقق علاوه بر ضبط درست متن، پاورقيهاى ارزشمندى نيز بدان افزوده و مقدمه اى درباره سيد رضى ، نهج البلاغه، استناد نهج البلاغه و علامه كيدرى بر آن نوشته است. كتاب به سال (1375 ش) در 1000 نسخه منتشر شده است.
منبع: بنياد تهج البلاغه