پايه كار مؤسسات قرآنی برای آموزش حفظ نبايد آزمون و خطا باشد

اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در skype
اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در print


حافظه و ذاكره، نيرويی در انسان است كه معلومات را نگهداری می‌كند در قرون اخير به كسی كه قرآن يا تعداد زيادی از احاديث معصومين(ع) را حفظ كند، حافظ گفته می‌شود، در حالی كه در صدر اسلام به چنين شخصی «جامع» گفته می‌شد از اين رو نام‌گذاری شخصی كه قرآن را حفظ كرده است به حافظ، از اصطلاحات صدر اسلام نيست.


واژه حافظ در روزگار پيامبر اسلام به معنای فردی كه همه متن قرآن را به خاطر سپرده، نبوده بلكه پس از صدر اسلام، چنين معنايی يافته است. در زمان پيامبر اكرم‌(ص) حتی فردی كه بخشی از كتاب خدا را از حفظ بود با عبارت جامع ياد می‌كردند.


جدای از پرداختن به معنای لغوی، حفظ، تحفيظ، حافظ و حَمَلَ، موضوع حفظ كردن قرآن از موضوعاتی است كه نكات مثبت و منفی را توأمان دارد. به عنوان نمونه در كنار تازگی، شيرينی و آسانی حفظ، دشواری، فداكاری، شكيبايی، پايداری و مراقبت نيز وجود دارد. موضوع به ذهن سپردن آيات قرآن به عنوان نخستين مرحله نيست، زيرا خداوند اين كار را برای ما آسان كرده است «وَلَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِن مُّدَّكِر»(قمر/17) بلكه مشكل، ادامه و پشتكار است و نيز جای دادن محفوظات به ذهن به حدی كه بر ذوق و سليقه شخص آسان آيد.


اما هدف از اين به خاطرسپاری چه می‌تواند باشد؟ ارزش و اعتبار عمل هر فرد در گرو نيت و هدف اوست، قصد هر شخص برای ورود به حيطه حفظ قرآن كريم بايد فقط خدا باشد؛ آن‌گاه با استمداد از عنايات الهی و توسل به ائمه معصومين(ع) به اين مقوله ارزشمند بپردازد. امام صادق(ع) در روايتی حاملان قرآن را به سه دسته تقسيم می‌كنند، گروهی قرآن را وسيله امرار معاش و تقرب و تفاخر قرار می‌دهند، عده‌ای فقط حروف آن را گرفته و حدودش را ضايع می‌سازند و دسته سوم با دستورات شفابخش آن بيماری فكری و روحی خود را درمان می‌كنند. (كنزالعمال، ج 3 ص 729)


تعیین هدف، انتخاب روش و ابزار


تصميم به جامع شدن با اهداف و انگيزه‌ای الهی نياز به اصول و قوانينی دارد كه ما از آن به عنوان روش ياد می‌كنيم. روش حفظ قرآن كريم يك روش سليقه‌ای است، يعنی زمينه حفظ برای هر فرد نسبت به فرد ديگر تفاوت دارد و می‌توان به تعداد تمام انسا‌ن‌ها، روش‌های حفظ متفاوت را در نظر گرفت با اين حال روش‌هايی وجود دارند كه مورد پذيرش همه اساتيد بزرگ قرآن است و می‌توان گفت كه روش‌های معمول حفظ قرآن كريم است و اغلب حفاظ از اين طريق به حفظ قرآن پرداخته‌اند.


شايد فردی كه اراده كرده است قرآن را حفظ كند، پس از آزمون و خطا، روشی را برای حفظ قرآن پيدا كند، اما روشی اصولی با در نظر گرفتن مدت زمان كافی برای حفظ قرآن، بايد برای مؤسسات و مراكز قرآنی در نظر گرفته شود، چون اين مؤسسات، نبايد پايه كارشان بر روی آزمون و خطا باشد، گاهی بازگرداندن و اصلاح فردی كه در كلاس حفظ قرآن دچار آسيب شده است، بسيار مشكل و حتی غير‌ممكن خواهد بود.


پس از انتخاب روش نياز به ابزار كار است. وسايل و امكانات كمك آموزشی نقش مهم و مؤثری در پيشرفت يا ركود آموزشی دارند، اغلب مؤسسات قرآنی و افراد موفق در حفظ قرآن اين چند مورد را يادآور می‌شوند كه اولين وسيله مورد نياز در قرائت و يا حفظ، كتاب قرآن است. مصحفی كه از آن برای حفظ قرآن استفاده می‌شود بايد بدون ترجمه و حواشی باشد، دليل آن ايجاد تمركز حواس بر روی متن آيات است. تجربه نشان داده است كسانی كه از قرآن بدون ترجمه استفاده می‌كنند، اتقان و استحكام محفوظات آن‌ها بيشتر است. حافظ بايد تا پايان مدت حفظ از رسم‌الخط يكسانی استفاده كند.


دومين وسيله، نوارها و لوح‌های فشرده قرائت ترتيل قرآن است. از خصوصيات مهم شيوه ترتيل اين است كه عبارات قرآنی سلسله‌وار و يكی پس از ديگری از مخارج حروف خود بيرون آمده و اين توان را به حافظ قرآن می‌دهد تا بتواند محفوظات خود را روان ارائه كند و نيز شنيدن ترتيل قرآن در مرور محفوظات قرآنی حافظ نيز مؤثر است.


مؤسسات قرآنی كه اولويت فعاليت‌های خود را به حفظ قرآن قرار داده‌اند، همچنان برای قشر نوجوان و بزرگسال با استفاده از نوار و لوح‌های فشرده ترتيل قرآن كلاس‌ها را اداره می‌كنند و فقط تفاوت‌ بين مؤسسات، در طريقه استفاده است، به طور نمونه مؤسسه مهد قرآن همچنان بر طريقه استماع نوار‌های ترتيل استاد پرهيزكار (سه بار تكرار) برای قرآن‌آموزان خود تأكيد دارد، اما جامعةالقرآن طی سال‌های اخير، نوار تلاوت استاد منشاوی را توصيه می‌كند و يكی از دلايل آن را كمتر استفاده كردن استاد منشاوی در ترتيل خود از الحان و نغمات قرآنی می‌داند كه ذهن نو‌آموز را كمتر درگير يادگيری الحان می‌كند.


سومين مورد، برپايی كلاس و جلسه حفظ قرآن است كه ايجاد انگيزه توسط مربی و بيان نكات مثبت حفظ آيات برای قرآن‌آموزان از مهم‌ترين ثمرات جلسات حفظ است؛ در برخورد با حافظانی كه خود به تنهايی اقدام به حفظ قرآن كرده‌اند در می‌يابيم كه علاوه بر تلاش و صرف انرژی بيشتر، تسلط كمتری نسبت به كسانی دارند كه ضمن حضور در جمع، قرآن را به ذهن سپرده‌اند. جلسات عمومی بهترين مكان، جهت از بين رفتن ترس و كم‌رويی افراد است. روش حفظ قرآن به صورت شنيداری به دليل ثابت شدن تأثير آن بر حفظ كودكان، افراد بی‌سواد و نابينايان هم‌چنان پيش‌تاز است.


حفظ فشرده روشی اصولی يا كم‌اثر؟


يكی از موارد بحث بر‌انگيز طی سال‌های اخير، مدت زمان حفظ از زمان آغاز تا اتمام حفظ كل قرآن كريم است. بايد توجه ويژه‌ای را به بحث مدت زمان حفظ قرآن داشته باشيم و به اين سؤال پاسخ دهيم كه حفظ يك‌ساله روشی اصولی است يا كم‌اثر؟ برخی كارشناسان هم‌چنان تأكيد دارند كه حفظ قرآن در كوتا‌مدت برای نوجوانان از نظر مباحث اخلاقی و روان‌شناسی به صلاح نيست و دلايلی چون افسردگی را بيان می‌كنند؛ به دليل اين‌كه پس از مدتی ميزان محفوظات حافظ كاهش می‌يابد و ممكن است به فراموشی سپرده شود، اما جامعه هم‌چنان به آن شخص به ديد حافظ مسلط به كل قرآن می‌نگرد و در هر جلسه و محفلی برای ارائه محفوظاتش از او استقبال می‌كنند در حالی كه اين حس فراموشی در حافظ قرآن باعث آزارش می‌شود.


اما افرادی كه با حفظ طولانی‌مدت مخالفند، معتقدند اين‌گونه حفظ قرآن به مدت طولانی فرسايشی عمل خواهد كرد و پس از مدتی فرد با به وجود آمدن شرايط مختلف و موانعی كه ممكن است در زندگی او ايجاد شود، حفظ را نيمه‌كاره رها می‌كند. مؤسسه جامعة‌القرآن حفظ تخصصی (حفظ 15 ماهه) خود را به اجرا گذاشته است و معتقد است كه معايب حفظ يك‌ساله‌هايی كه طی سال‌های گذشته اجرا می‌شد، ندارد و ويژه افرادی است كه مرحله آزمايشی (كه قبل از دوره اصلی برپا می‌شود) را با موفقيت طی كنند و توانايی آن‌ها ثابت شود افرادی كه توانايی حفظ قرآن را در اين مدت كوتاه ندارند از حضورشان در اين دوره جلوگيری خواهد شد و حضور در دوره 15 ماهه منوط به داشتن استعداد و فرصت كافی است.


برخی از كارشناسان، حفظ كل قرآن در مدت دو سال را بهترين زمان ارزيابی ‌كردند كه می‌توان همزمان بحث تثبيت و يادگيری مفاهيم را بدون هيچ‌گونه شتابزدگی و احياناً ايجاد آسيب‌های روانی پيش‌برد.


اين نكته را يادآور می‌شوم، بررسی و آسيب‌شناسی روش‌های حفظ قرآن از فعاليت‌ مؤسسات قرآنی قابل تفكيك نيست، چرا كه بسياری از روش‌هايی كه در حال حاضر در كشور به اجرا در می‌آيد، ابداع يكی از مؤسسات قرآنی است و روش‌های سليقه‌ای كه به واسطه آن يك نفر با آن روش، حافظ قرآن شده است، مد نظر نيست هر چند كه ممكن است به عنوان يك روش ابتكاری معرفی شود.


اما نتايجی كه انتظار می‌رود از يك آسيب‌شناسی دقيق درباره روش‌های حفظ قرآن در كشورمان بدست آيد؛ معرفی و تحليل جامعی از روش‌های حفظ قرآن در ايران و يافتن بهترين روش يا روش‌ها، همچنين بررسی آسيب‌هايی كه احياناً در حين حفظ قرآن، متوجه حافظ می‌شود كه اين آسيب‌ها می‌تواند به دليل مدت زمان و يا نوع روش حفظ باشد و تلاش در جهت رفع آنها.


نويسنده: صادقين


منابع:


ـ خوش‌منش، ابوالفضل؛ حمل قرآن(پژوهشی در روش‌شناسی تعليم و تحفيظ قرآن)، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1388.


ـ مقدسی، محمد؛ الفبای حفظ قرآن(همراه با تحليلی بر مبانی حفظ و مرور و عوامل تقويت حافظه)، قم، نسيم كوثر، 1383.


ـ نجفی، رضا؛ مبانی تحليلی بر مبانی و روش های حفظ قرآن، تهران پيام عدالت، به سفارش سازمان دارالقرآن، 1385.


ـ بصيری مهر، علاء و صفاء؛ بهترين روش حفظ قرآن؛ ترجمه: موسی دانش؛ مشهد، بنياد پژوهش‌های اسلامی، 1384.


: iqna

بازدیدها: 2

کانال موسسه قرآن و نهج البلاغه را درشبکه های اجتماعی دنبال کنید.

برای ورود به مدرسه کلیک کنید