قلمرو داستان نویسی

اشتراک گذاری در telegram
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در skype
اشتراک گذاری در facebook
اشتراک گذاری در print

نویسنده: فرشته مولوی


کشش ما ایرانیان به خودرایی و بی میلی ما به هم رایی و هماهنگی حکایت ناگفته ای نیست. شکوه من اما در اینجا تنها به یک گوشه بسیار کوچک آن برمی گردد: ناهماهنگی برخاسته از بی اعتنایی به قاعده ها ی زبانی در برساخت و کاربرد ترم های ادبی . این ناهماهنگی در زمان تولید انبوه متن و نبود کنترل کیفیت، با رواج بی رویه ندانم کاری های زبانی و ادبی هم به زبان و ادبیات آسیب می رساند و هم خوانش خواننده را در دست انداز می اندازد. در روزگاری که حرف از درست نویسی و دقت در کاربرد زبان و تیشه به ریشه بینوای زبان فارسی نزدن راه به جایی نمی برد، عقل سلیم شاید حکم به خاموشی می دهد. با این همه خواننده حرفه ای و همیشگی چه کند اگر که به امید خوانش روان از این بلبشو شکوه نکند!



یادم می آید که در سال های نخست داستان خوانی در دهه چهل که بیشتر ترجمه و سپس هدایت و جمالزاده و چوبک و علوی می خواندم، از نبرد میان داستان و قصه بی خبر بودم؛ یعنی قصه برایم قصه مادربزرگ و صبحی و آن چیزی بود که در انگلیسی به آن talestory. با از راه رسیدن دهه پنجاه و گذر من از نوجوانی به جوانی، بر من روشن شد که کاربرد قصه یا داستان اگر در یک سطح گزینش ساده میان دو واژه می نماید، در سطحی دیگر نشانه تعلق یا گرایش داشتن به برخی از اندک شمار صحنه گردانان ادبیات ماست. گلشیری تا بود بر داستان پا فشرد و در برابر براهنی هم قصه را علم کرد. پرسشی که آن زمان به ذهن من خواننده جوان می آمد این بود که آیا در گزینش میان قصه و داستان دقت و درستی در رساندن معنا و روشمندی در ترم سازی در زبان فارسی ملاک است یا جنگ حیدرنعمتی.

اینکه «گروهی این گروهی آن پسندند»، ایرادی که ندارد هیچ، می تواند عین دموکراسی هم باشد. اما در یک رشته مشخص، و در اینجا در گستره ادبیات داستانی، کمترین سود اصل یکدستی و یک روندی در کاربرد «ترم»ها روشنی و آسان یابی و پرهیز از سردرگم کردن خواننده است. در دهه های چهل و پنجاه عرصه تنگ و کوچک ادبیات در اختیار تنی چند «سردمدار حکم گذار» بود و دسته بندی ها روشن بود؛ بر این روال کاربرد داستان یا قصه حساب و کتابی، درست یا نادرست، داشت. حالا اما پس از سی سال هم عرصه بی در و پیکر است، هم به شکرانه همگانی شدن قلم و در سایه شعار «هر شهروند یک رسانه» هر قلم به دستی می تواند خود را اهل قلم و حکم گذار بداند. در این حال به گمانم می رسد که کاربرد ترم داستان یا قصه در نوشته برخی از دوستداران داستان، نه از روی گزینشی بر پایه اندیشه یا حتی پسند، که سرسری یا از روی بی خبری از پیشینه این ترم ها یا بی اعتنایی به ارزش یکدستی در کاربرد ترم ها ست.



ماجرای ترم های ادبی در زبان فارسی به جدال میان داستان و قصه ختم نمی شود. با افزایش نوشتارهای نقد ادبی که در بنیاد برگرفته از زبان های دیگرند و واژه سازی یا واژه گزینی را ناگزیر می کنند، خواننده نوشتارگان ادبی گاهی به ترم هایی برمی خورد که با «قامت ناساز و بی اندام» خود مایه آزار می شوند. گاهی این ناسازی و بی اندامی از نادرستی و نارسایی ترم است، مانند جریان سیال ذهن در برابر stream of consciousness که در جایی دیگر (اینجا) به آن پرداخته ام. بیشتر اما از آن است که در ساختن شان رسم و راه واژه سازی در زبان فارسی، به هر سبب، نادیده گرفته شده است. نمونه این گروه ترم هایی است مانند ادبیت، قصویت، زبانیت، و بینامتنیت که با چسباندن وصله ناجور-یت (iyat-)، یعنی یک پسوند عربی، به یک اسم یا صفت ترمی ساخته شده تا در زبان فارسی اسم معنی را برساند.



شاید گفته شود وقتی یک اسم یا صفت در اصل عربی ا ست، در مشتق سازی، روا یا حتی پسندیده است که از پسوند عربی بهره بگیریم. یا گفته شود در قدیم این کار رسم بوده و حالا هم رسم است. یا اینکه باری به هر جهت در فارسی کنونی این پسوند عربی نه تنها به وامواژه های عربی، که حتی به واژه های ناعربی و فارسی هم چسبانده شده؛ نمونه هم اینکه هم گریبان خر را گرفته و خریت را باب کرده، هم به دم ایران چسبیده تا برخی دم از ایرانیت بزنند.



هرکس با دانش و دلبستگی زبانی متوسط این را می داند که هر وامواژه ای از هر زبان بیگانه وقتی به یک زبان مشخص راه می یابد، زبان مقصد با آن همچون یک واژه خودی رفتار می کند. این روش جهانی است و هر زبان قاعده و قانون خود را در رفتار با واژه ای که وقتی بیگانه بوده و حالا خودی شده، پیش می گیرد. ناگفته پیداست که معنا و کاربرد یک وامواژه در زبان تازه با معنا و کاربرد آن در زبان اصلی همیشه یکی نیست و در بیشتر وقت ها یکسره متفاوت است.



بر این پایه وقتی ما برای ساختن اسم معنی از اسم یا صفتی قاعده و پسوندهایی داریم که ویژه زبان فارسی است، حتی اگر واژه ای مانند قصه در اصل عربی بوده، سزاوار آن است که با پسوندی فارسی از آن مشتق بسازیم. نیز روشن است که پسوند-یت (iyat-) در مقام یک پسوند عربی دست کم از نظر آوایی با زبان فارسی همخوان نیست و یک فارسی زبان برای ادای شدت عربی آن باید حنجره خود را بخراشد. اینکه در گذشته این کار رسم بوده، از عربی زدگی خواص و اهل قلم قدیم آب می خورده؛ اما اینکه حالا که دیگر انگلیسی زدگی جای عربی زدگی را گرفته، هنوز هم چنین میلی به عربانگی بروز می کند، یا برمی گردد به کم دانی یا فارسی ندانی یا سرسری کاری.



در میان پسوندهایی که در فارسی برای ساختن اسم معنی به کار می روند و با نظام آوایی این زبان می خوانند، شاید پسوند-ی (i-) زایاتر و زنده تر از همه باشد. یعنی با افزودن آن به بسیاری واژه ها می توان واژه ای ساخت که دربردارنده کیفیت یا چگونگی باشد؛ مانند مردی که از مرد (اسم) یا بزرگی که از بزرگ (صفت) ساخته شده. این پسوند را می شود با بینامتن یا میان متن به کار برد و بینامتنی یا میان متنی را ساخت. پسوندهای دیگری نیز به فراخور واژه پایه این کارکرد را دارند. از جمله آنها یکی پسوند گری است که می تواند با ایران به کار رود و ایرانی گری را بسازد و نیز همراه با «ادبی» واژه ادبی گری را بسازد تا به جای ادبیت به کار گرفته شود. دیگری پسوند گی است که می شود آن را به واژه پایه ای که به ها غیر ملفوظ ختم می شود چسباند و آن را حذف کرد (مانند بردگی از برده یا دوگانگی از دوگانه). اگر کسی بر کاربرد قصه عربی به جای داستان فارسی پا می فشارد، دست کم می تواند پسوند گی را با آن به کار برد و خواننده را از هول هیبت قصویت برهاند. بد نیست یادآوری کنم در روزنامه ای خواندم که ابوتراب خسروی داستان نویس برای این واژه داستانگی را به کار برده که به گمان من نیکوست. نیز به یاری پسوند وری که واژه های زیبایی چون سخنوری و دانشوری را به بار آورده، می شود واژه زبان وری را ساخت تا جایگزینی فارسیانه برای زبانیت عربانه باشد.



سخن آخر اینکه در جایی که به آموزش رسمی امیدی نیست، در زمانی که نیازی به
عربی گردانی زبان فارسی نیست؛ خواننده از اهل قلم و داستان، خواه نویسنده و خواه مترجم، انتظار دارد در ترم سازی یا کاربرد ترم ها رفتاری سزاوار زبان فارسی پیشه کنند. عرفان نیست.


منبع: روزنامه شرق


www.mostatil.ir

بازدیدها: 14

کانال موسسه قرآن و نهج البلاغه را درشبکه های اجتماعی دنبال کنید.

برای ورود به مدرسه کلیک کنید